Os
restos históricos máis antigos que se conservan nas
terras da Laracha corresponden ó período megalítico.
Temos noticias da existencia de catro mámoas: unha no lugar
da Fraga( Lendo), outra en Fofelle(Torás), e dúas
no lugar das Medoñas(Coiro),estas últimas destruídas
(Rodríguez Casal, 1975: 20).Tamén o topónimo
Forno dos Mouros ( Silvoso-Soandres ), pode facer alusión
a un monumento megalítico.
Da
cultura castrexa consérvanse un total de once recintos castrexos,
distribuídos por todo o territorio. Os máis coñecidos
son o de Montescraros (Vilaño), citado xa por Carré
Aldao(ca 1928-VI-3°:185), que recolle a lenda da galiña
con pitos. Neste castro, segundo nos informa A.Rodríguez
Casal, apareceu abundante cerámica.E o castro de Santa Baia,
coñecido polo nome da Croa, que destaca pola súa situación
estratéxica non alto dun monte escarpado, rodeado por un
pequeño muro defensivo(Rodríguez Casal, 1975:42).No
lugar de Lendo apareceron dous machados de tope da Idade de Bronce.
Sobre
a presencia romana, Carré Aldao, fálanos da existencia
dunha vía romana que seguía o curso do Anllóns
ata empatar nas Encrobas coa procedente de Iria, en dirección
Á Coruña. Na igrexa de Santiago de Vilaño,
atopouse un miliario no ano 1987, cando se realizaron as obras de
restauración, datado cara a mediados do século IV,
correspondente á época do emperador Magnentio. Tamén
no mosteiro de Soandres apareceu unha ara romana dedicada a Hércules,
mandada repicar durante a visita pastoral do cardeal Del Hoyo, por
incitar ó culto pagán(Del Hoyo, 1607:237).
Ós
primeiros séculos da Idade Media pertecen os dous capiteis
prerrománicos que fan de pía de auga bendita na igrexa
de Santa Mariña de Lemaio(Carré Aldao, ca 1928-VI-3°:180).Sen
embargo, o resto histórico medieval máis significativo
é a igrexa de San Pedro de Soandres, que nos amosa a importancia
que tivo o mosteiro ubicado neste lugar, ó que pertencían
a maior parte das terras das parroquias do contorno. A documentación
máis antiga na que aparece citado este centro relixioso data
de finais do século X, pero a súa fundación
foi anterior. Nos primeiros anos recibiu importantes doazóns
tanto da nobreza laica coma eclesiástica. Durante os últimos
séculos da época medieval, a nobreza local foise adonando
de boa parte dos seus bens, feito que denunciaron reiteradas veces
os monxes ue o habitaban(García Gómez, 15-8-90).
No
ano 1495, Soandres anexiónase a San Martiño Pinario
de Santiago, convertíndose en priorado.
As
torres de Cillobre, situadas na parroquia de Santa María
de Torás e os seus moradores, a familia Pardo das Mariñas,
xogaron un papel importante na historia medieval e moderna nas terras
que na actualidade ocupa o concello da Laracha. O primeiro señor
de Cillobre, do que temos constancia foi Martín Sánchez
das Mariñas, que aparece nun documento de 1416, cando o rei
Xoán II, toma baixo a súa protección o mosteiro
de Soandres á petición do seu abade Fernán
García, para que tanto este nobre coma o seu fillo, Ares
Pardo das Mariñas, deixaran a encomenda dos bens que tiñan
de dito mosteiro, polos abusos cometidos(García Gómez,
16-8-88).Isto ponno de manifesto a antigüidade da casa de Cillobre,
da que na actualidade non quedan máis vestixios que parte
dos muros da casa-pazo, cercada por unha parede de pedra, e a capela
de San Roque. Os restos da cantería foron utilizados para
a construcción da ponte do Formigueiro que se fixo sobre
o Anllóns.
Polos símbolos
do escudo que se conservaba no portalón de entrada da casa
de Cillobre, agora no pazo de Oca; así coma polos datos que
nos aporta Carlos Martínez Barbeito(1986:209), ademais da
familia dos Mariñas, habitaron esta casa os Bolaño,
os Ribadeneyra, os Parragués, os Soutomaior e os Moscoso.
O
que nun principio foi unha construcción defensiva, de aí
o nome de Torres, convertiríase máis tarde, nunha
casa señorial que Carré Aldao (ca 1928: 176) polos
anos vinte nola describe deste xeito:"A antiga fortaleza que
aínda chaman Torres de Cillobre, perdeu todo o seu carácter
pola transformación que sofreu. Foron derrubados os seus
torreóns en máis da metade da súa altura para
construír casas de labregos. Fórmana agora unha serie
de edificacións, sendo a principal a casa-pazo de planta
cadrada, tan sólida, que os seus muros teñen máis
de dous metros de espesor. A ela dá acceso un portalón
moderno que se abre ó lado dereito da estrada da Coruña
a Fisterra, no que na súa parte superior loce un fermoso
escudo de armas dos antigos señores".
Ademais
das desaparecidas Torres de Cillobre, dentro do concello da Laracha,
houbo casa señorial en Paradela(Soandres), tamén desaparecida,
pertencente á familia dos Valdés, segundo nos amosaba
o escudo que locía nun dos esquinais;en Lemaio, das familias
García das Pardiñas e Rodríguez Arijón;
en Caión, dos Bermúdez de Castro, condes de Graxal;en
Vilaño dos Arijón e Caamaño; e no Viso( Montemaior),
unhas torres que tampouco se conservan, pertencentes os Bermúdez
de Castro.
Durante
o Antigo Réxime, a meirande parte das parroquias que na actualidade
configuran o concello da Laracha, pertencían á xurisdicción
de Bergantiños(Vilaño, Coiro, Lestón, Soutullo
e Torás). Erboedo, Lendo e Lemaio, constituían a xurisdicción
de Erboedo baixo o señorío de Joaquín de Oca.
Montemaior formaba un couto redondo que dependía dos Bermúdez
de Castro e Pardiñas. Soandres era, como xa indicamos, priorado
de San Martiño Pinario. E por último, Caión,
que estaba considerada como vila, baixo o dominio do Marqués
de Alcañizas (Jamardo, 1993-V: 79).
Cando
no ano 1821, se constitúen os primeiros concellos, o que
hoxe comprende o municipio larachés, figuraba na parroquia
de Coiro, integrado no partido xudicial de Sísamo(Carballo).
Na
división definitiva levada a cabo en 1836, trasládase
ó lugar da Laracha, na parroquia de Golmar, por estar integrada
na de Soutullo ata 1867 (Ibidem 80, 81).
A
mediaados do século XIX, segundo nos informa Madoz( ca 1845-T.IV:
695),este concello tiña unha poboación de 1336 veciños,
o que correspondía a unha poboación aproximada de
6354 habitantes(almas). Producía cereais, legumes e froitas,
tendo como industria: muíños, teares e algunhas telleiras.
Contaba con sete escolas, ás que asistían un total
de 130 rapaces.
Paiosaco,
era o principal núcleo comercial, no que se celebraba feira
o primeiro e terceiro domingo de cada mes. Deste núcleo partían
os principais camiños cara a Santiago, Fisterra e Malpica.
A primeira estrada que se trazou no municipio foi a procedente da
Coruña, obra realizada a mediados do século XIX.
Na
Laracha naceu Lino Gómez Canedo (1908-1990).Comezou os seus
estudios en Herbón(Padrón), para logo continualos
en Ourense, Santiago e Roma. Dedicou toda a súa vida á
investigación histórica, percorrendo moitos países
de Europa e América na busca de documentación sobre
o cardeal Cisneros, a colonización española en Hispanoamérica,
e a historia da Orde Franciscana, á que pertencía,
publicando numerosos traballos sobre estes temas.
